عمیق ترین نقطه دنیا کجاست؟ رازهای گودال ماریانا - مجله نازلارا

برای درک عظمت غیرقابل تصور این ژرفا، کافی است بدانید اگر قله اورست (بلندترین نقطه خشکی های زمین با ارتفاع 8,848 متر) را از جا کنده و در قعر گودال ماریانا قرار دهیم، قله آن هنوز بیش از 2 کیلومتر زیر سطح آب های اقیانوس غوطه ور خواهد ماند! این شکاف زمین ساختی سهمگین که در مرز فرورانش صفحه اقیانوس آرام به زیر صفحه کوچک ماریانا شکل گرفته، قرن هاست دانشمندان علوم زمین، زیست شناسان دریایی و کاشفان شجاع را مسحور خود ساخته است. بر اساس گزارش های علمی موسسه اقیانوس شناسی اسکریپس و داده های بریتانیکا، اطلاعات بشر از سطح کره ماه و مریخ بسیار جامع تر از بستر تاریک و دست نخورده ماریانا است. در این پرونده هیجان انگیز از بخش دانستنی های مجله هفت گنج، به آنالیز حقایق اعجاب انگیز، فشار مرگبار، موجودات ماورایی و تاریخچه اکتشاف این دنیای بیگانه در دل سیاره خودمان می پردازیم.

بیشتر بدانید: منطقه هادال؛ قلمرو خدای مردگان در ژرفای زمین

اقیانوس شناسان ژرفای اقیانوس ها از عمق 6,000 تا 11,000 متری را منطقه هادال (Hadal Zone) می نامند؛ نامی برگرفته از هادس (Hades)، خدای دنیا زیرین و دنیای مردگان در اساطیر یونان باستان. این منطقه تنها کمتر از 0.25 درصد از بستر اقیانوس های دنیا را تشکیل می دهد، اما حامل 45 درصد از ژرف ترین شگفتی های ناشناخته زیستی زمین است.

جدول رکوردهای جغرافیایی و مشخصات فنی گودال ماریانا

موقعیت جغرافیایی و نحوه پیدایش زمین ساختی گودال ماریانا

درازگودال ماریانا در غرب اقیانوس آرام، در شرق جزایر ماریانا و در نزدیکی جزیره گوآم واقع شده است. پیدایش این ساختار ژئولوژیکی حیرت انگیز حاصل پدیده زمین ساخت ورقه ای و فرورانش (Subduction) است. پوسته اقیانوسی صفحه پاسیفیک که یکی از کهنسال ترین (با قدمت بیش از 180 میلیون سال) و سنگین ترین بخش های بستر سنگی زمین است، در اثر حرکت تدریجی زمین با صفحه تکتونیکی ماریانا برخورد نموده و به زیر آن خم شده است. با فرورفتن این صفحه سنگی بزرگ به سمت جبه زمین، خندقی ژرف، مخوف و V شکل شکل گرفته که تا اعماق تاریک پوسته زمین امتداد یافته است.

برای مقایسه رکوردهای اقلیمی شگفت انگیز دیگر سیاره زمین، می توانید پرونده های خواندنی گرم ترین نقطه دنیا و رکوردهای کویر لوت و بعلاوه آنالیز خشک ترین نقطه دنیا در بیابان آتاکاما را در هفت گنج مطالعه فرمایید.

فشار مرگبار؛ چگونه اجسام در چلنجر دیپ متلاشی می شوند؟

در سطح دریا، ما تحت فشار هوای استاندارد 1 اتمسفر (حدود 1 کیلوگرم بر سانتی متر مربع) زندگی می کنیم. با غوطه ور شدن در آب، به ازای هر 10 متر عمق، 1 اتمسفر به فشار وارده افزوده می گردد. در عمق نزدیک به 11 هزار متری چلنجر دیپ، وزن توده آب بالای سر به فشاری بالغ بر 1,086 اتمسفر می رسد؛ یعنی بیش از 1.1 تن نیرو بر هر سانتی متر مربع!

اگر یک انسان بدون کپسول زره پوش بسیار پیشرفته در این عمق رها گردد، حفره های هوایی ریه، سینوس ها و گوش ها در کسری از میلی ثانیه فشرده و پودر می شوند. حتی زیردریایی های اتمی پیشرفته نظامی دنیا که از فولادهای فوق العاده مستحکم ساخته شده اند، در اعماق بیشتر از 500 تا 800 متر دچار خردشدگی فاجعه بار می شوند. ساخت وسیله ای که بتواند چنین فشاری را تحمل کند، چالشی مهندسی در حد فضاپیماهای سفر به اعماق کهکشان است.

تاریخچه غواصی انسان در عمیق ترین چاه اقیانوس

در طول تاریخ تمدن بشری، تا پیش از سال 2019، تنها 3 انسان پیروز شده بودند به ژرفای چلنجر دیپ نفوذ کنند؛ یعنی کمتر از تعداد فضانوردانی که روی کره ماه قدم گذاشته اند!

1. حماسه تاریخی بتسی کاف تریسته (1960)

در 23 ژانویه 1960، اقیانوس شناس سوئیسی ژاک پیکار (Jacques Piccard) و افسر نیروی دریایی آمریکا دان والش (Don Walsh) سوار بر زیردریایی تحقیقاتی ایتالیایی ساز تریسته (Trieste) مأموریتی دیوانه وار را شروع کردند. کابین کروی آن ها از فولاد ریخته گری ضخیم 12.7 سانتی متری ساخته شده بود. پس از سفری دلهره آور که نزدیک به 5 ساعت به طول انجامید، آن ها به عمق 10,911 متری رسیدند. در آن ژرفا، یکی از شیشه های پلکسی بیرونی زیردریایی در اثر فشار هولناک ترک برداشت، اما قهرمانان ماموریت توانستند حدود 20 دقیقه در بستر باقی بمانند و حضور نوعی ماهی پهن در قعر اقیانوس را گزارش کنند.

2. سفر انفرادی جیمز کامرون (2012)

بیش از نیم قرن پس از تریسته، در 26 مارس 2012، کارگردان شهیر هالیوودی جیمز کامرون (سازنده فیلم های تایتانیک و آواتار) که شیفته کاوش های اعماق دریاست، با زیردریایی انفرادی پیشرفته دیپ سی چلنجر (Deepsea Challenger) به تنهایی راهی اعماق ماریانا شد. کامرون تا عمق 10,908 متری پایین رفت، بیش از 3 ساعت از بستر بیگانه فیلم برداری با وضوح سه بعدی انجام داد و نمونه های بی نظیری از رسوبات بستر را برای دانشمندان جمع آوری کرد. او این بستر را سطحی شبیه به کره ماه، متروک و بیگانه وار توصیف کرد.

3. رکوردشکنی ویکتور وسکوو (2019)

در مه 2019، کاوشگر و کارآفرین آمریکایی ویکتور وسکوو (Victor Vescovo) با زیردریایی پیشرفته DSV Limiting Factor به عمق 10,928 متری رسید و رکورد تازهی ثبت کرد. این زیردریایی مدرن قادر است بارها بدون آسیب به این عمق فرود آید. متاسفانه وسکوو در یکی از تراژیک ترین یافته های علمی، وجود تکه هایی از زباله های پلاستیکی ساخته دست بشر را در ژرف ترین نقطه کره زمین نیز به ثبت رساند!

حیات در تاریکی مطلق؛ موجوداتی که قوانین زیست شناسی را بازتعریف کردند

تا چند دهه پیش تصور می شد هیچ موجود زنده ای قادر به حیات در فشار 1,000 برابری و سرمای منطقه هادال نیست؛ زیرا در این فشار پروتئین ها از هم پاشیده و غشاهای سلولی مایع به حالت موم جامد درمی آیند. اما اکتشافات نشان داد حیات با هوشمندی شگفت انگیزی خود را سازگار نموده است:

• ماهی حلزونی ماریانا (Mariana Snailfish): ژرف ترین ماهی شناخته شده در سیاره زمین که تا عمق 8,145 متری زندگی می نماید. بدن این ماهی کاملاً ژلاتینی، فاقد فلس، رنگ پریده و بدون استخوان های صلب است. سلول های بدن آن حاوی ماده ای شیمیایی به نام TMAO (تری متیل آمین N-اکسید) هستند که ساختار پروتئین ها را در برابر فشرده شدن زیر بار فشار محافظت می نماید.
• دوجورپایان غول پیکر (Giant Amphipods): موجوداتی شبیه به میگو که در کف خندق زندگی می کنند و اندازه آن ها به 30 سانتی متر (ده ها برابر بزرگ تر از همتایان سطحی خود) می رسد.
• زنوفیوفورها (Xenophyophores): تک سلولی های هیولایی شبیه اسفنج که طول آن ها به 10 سانتی متر می رسد و قادرند فلزات سنگین سمی نظیر سرب و اورانیوم را در بدنه خود ذخیره کنند.
• باکتری های متان خوار در مجاورت دهانه های هیدروترمال: این میکروارگانیسم ها بدون کوچک ترین نیازی به فتوسنتز، انرژی خود را از مواد شیمیایی گوگردی و متان داغ فوران یافته از دهانه های آتشفشانی قعر گودال تامین می کنند و حلقه نخست زنجیره غذایی منطقه هستند.

نکته مهم: صدای زمین از قعر اقیانوس؛ ضبط پژواک های مرموز

در سال 2015، سازمان ملی اقیانوسی و جوی آمریکا (NOAA) میکروفون های تیتانیومی فوق پیشرفته ای را به عمق ماریانا فرستاد. بر خلاف باور به سکوت ابدی، صداهای ضبط شده نشان داد این منطقه آکوستیکی شگفت انگیز دارد؛ غرش زلزله های زیرزمینی، نغمه های فرکانس پایین نهنگ های بالین در هزاران متر بالاتر و حتی صدای موتور کشتی های عبوری از سطح آب در این عمق با وضوح بازتاب می یابد.

چرا کاوش در گودال ماریانا برای آینده بشر حیاتی است؟

آنالیز این ژرفنای شگفت انگیز فراتر از ارضای حس کنجکاوی است. باکتری ها و آنزیم های کشف شده در منطقه هادال به علت مقاومت فوق العاده در برابر فشار و سرما، در حال حاضر انقلابی در صنایع داروسازی، آنتی بیوتیک های نسل تازه و زیست فناوری ایجاد نموده اند. علاوه بر این، آنالیز چگونگی بقای حیات در شرایط افراطی ماریانا، به اخترزیست شناسان ناسا یاری می نماید تا احتمال وجود حیات در اقیانوس های پنهان زیر لایه های یخی قمر اروپای سیاره مشتری و انسلادوس زحل را آنالیز کنند.

اگر به شناخت اقلیم های اکستریم و پربارش دنیا علاقه مندید، مقاله مجذوب کننده مرطوب ترین نقطه دنیا در ماسینرام هندوستان را از دست ندهید.

نکات پایانی و جمع بندی کاربردی

گودال ماریانا و ژرفای چلنجر دیپ، نمادی حیرت انگیز از ابهت طبیعت و مرزهای ناشناخته سیاره ماست. این بیابان تاریک آبی با فشاری خردکننده و دمایی استخوان سوز، زیستگاهی غنی از عجیب ترین آفریده های هستی را در خود پناه داده است. کاوش در این ژرفا به ما یادآوری می نماید که بشر برای یافتن شگفتی های ناشناخته کیهان، نیازی به خروج از زمین ندارد؛ ژرفای ناشناخته اقیانوس های خودمان هنوز در انتظار کشف شدن هستند.